Jaką soczewkę wybrać podczas operacji zaćmy?

Pacjenci przygotowujący się do operacji zaćmy często pytają, która soczewka jest najlepsza. Nie ma jednak jednego implantu odpowiedniego dla każdego oka i każdego stylu życia. Na początek należy więc zadać sobie kilka pytań – czy raczej przebywam wewnątrz pomieszczeń, czy na otwartych przestrzeniach; czy dużo czytam, czy dużo jeżdżę samochodem? [1]

Jedna osoba potrzebuje większej niezależności od okularów, inna może zaakceptować okulary do czytania drobnego druku, chcąc jednocześnie widzieć lepiej z daleka po zmroku.

Dlatego wybór soczewki powinien być wspólną decyzją pacjenta i okulisty, podjętą po dokładnym badaniu, poznaniu potrzeb pacjenta oraz omówieniu korzyści i ograniczeń poszczególnych rozwiązań. [1], [2]

Co zastępuje soczewka wewnątrzgałkowa?

Podczas operacji zaćmy usuwa się zmętniałą naturalną soczewkę oka, a na jej miejsce wszczepia się sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową. Implant jest dobierany na podstawie dokładnych parametrów oka i z założenia pozostaje w nim na stałe. W rzadkich sytuacjach soczewkę można repozycjonować lub wymienić, ale wymaga to kolejnego zabiegu i wiąże się z dodatkowym ryzykiem. [1], [2], [3]

Przy wyborze soczewki należy uwzględnić kilka odrębnych kwestii:

• moc soczewki, obliczaną na podstawie biometrii i pomiarów rogówki;
• zakres widzenia wynikający z konstrukcji optycznej soczewki — może to być soczewka jednoogniskowa, jednoogniskowa o zwiększonej głębi ostrości, EDOF albo wieloogniskowa;
• ewentualną korekcję astygmatyzmu za pomocą wersji torycznej soczewki;
• docelową refrakcję, czyli odległość, na którą planujemy najlepsze widzenie bez okularów;
• plan dla obojga oczu, ponieważ ostateczny efekt zależy również od ich współpracy. [2], [4]

Czy po operacji będę widzieć bez okularów?

Żadna soczewka nie daje gwarancji całkowitej niezależności od okularów. Można zwiększyć szansę uzyskania takiego efektu, ale nawet po prawidłowo wykonanej operacji może pozostać niewielka wada refrakcji. [1], [2]

Zależność od okularów po zabiegu zależy między innymi od rodzaju soczewki, zaplanowanej docelowej refrakcji, astygmatyzmu, dokładności i powtarzalności pomiarów, stanu powierzchni oka, chorób rogówki, siatkówki lub nerwu wzrokowego, przebiegu operacji i gojenia oraz współpracy obojga oczu. [2]

Soczewka jednoogniskowa (monofokalna)

Soczewka jednoogniskowa zapewnia jeden główny zakres ostrego widzenia. Najczęściej planuje się dobre widzenie do dali bez okularów. W takiej sytuacji okulary do czytania są zwykle potrzebne. Możliwe jest również zaplanowanie dobrego widzenia z bliska — rozwiązanie wybierane czasem przez osoby przyzwyczajone do krótkowzroczności — ale wówczas potrzebne są okulary do dali. [1], [4]

Soczewka jednoogniskowa z poszerzonym widzeniem pośrednim (Monofocal Plus)

Soczewka tego typu nadal należy do grupy soczewek jednoogniskowych, ale może zapewniać nieco większy użyteczny zakres widzenia niż klasyczna soczewka jednoogniskowa — zwłaszcza na odległości pośrednie. Może trochę ułatwiać wykonywanie części codziennych czynności, takich jak praca przy komputerze lub korzystanie z ekranu samochodowego. [1], [5]

Nie jest to jednak soczewka zapewniająca pełne widzenie z bliska. Okulary do czytania są zwykle nadal potrzebne. Ryzyko zjawisk świetlnych jest na ogół mniejsze niż w przypadku soczewek wieloogniskowych, ale zależy od konkretnej konstrukcji soczewki i nie można go całkowicie wykluczyć. [1], [5]

Soczewka o wydłużonej głębi ostrości — EDOF (Extended Depth of Focus)

Soczewka EDOF zapewnia wydłużony, bardziej ciągły zakres widzenia od dali do odległości pośrednich. Może poprawiać komfort pracy przy komputerze i wykonywania innych czynności na odległości około 60–80 cm. Do czytania drobnego druku okulary są jednak najczęściej nadal potrzebne. [1], [2]

W porównaniu z soczewkami wieloogniskowymi zjawiska takie jak halo, olśnienia czy rozbłyski występują rzadziej, ale nie są całkowicie wyeliminowane. Ich częstość i nasilenie zależą również od konkretnej technologii zastosowanej w soczewce. [1], [2], [6]

Soczewka trójogniskowa (trifokalna)

Soczewki wieloogniskowe, w tym trójogniskowe, dają największą szansę na ograniczenie używania okularów do dali, odległości pośrednich i bliży. Nie oznacza to jednak gwarancji pełnej niezależności od okularów. [1], [2], [6]

Soczewki te wymagają szczególnie starannej kwalifikacji, uwzględniającej stan oka, styl życia i oczekiwania pacjenta. Halo wokół źródeł światła, olśnienia i rozbłyski występują po nich częściej niż po soczewkach jednoogniskowych, a w części konstrukcji może również dochodzić do obniżenia czułości kontrastowej. [2], [4]

Zjawiska te mogą z czasem stać się mniej zauważalne w wyniku neuroadaptacji, ale nie zawsze znikają całkowicie. Ma to szczególne znaczenie dla osób często prowadzących samochód po zmroku lub pracujących w warunkach słabego oświetlenia. [1], [7]

Soczewka toryczna

Każdy z wymienionych rodzajów może występować także w wersji torycznej, przeznaczonej do jednoczesnej korekcji astygmatyzmu. Soczewkę toryczną rozważa się przede wszystkim w przypadku regularnego astygmatyzmu rogówkowego. [2], [4]

Według wytycznych ESCRS soczewkę toryczną warto rozważyć przy regularnym astygmatyzmie rogówkowym wynoszącym co najmniej około 1 dioptrii. Korzyści z takiej korekcji są szczególnie dobrze udokumentowane przy astygmatyzmie przekraczającym 2 dioptrie. W przypadku soczewek trójogniskowych dąży się zwykle do pozostawienia nie więcej niż około 0,5 dioptrii astygmatyzmu resztkowego, ponieważ nawet niewielki nieskorygowany cylinder może obniżać jakość widzenia. Z tego powodu korekcję astygmatyzmu można rozważać już przy mniejszych wartościach. [2], [8]

Decyzji nie podejmuje się jednak na podstawie jednego wyniku. Soczewka toryczna zmniejsza astygmatyzm, ale nie gwarantuje jego całkowitego usunięcia ani pełnej niezależności od okularów. [2]

Dlaczego właściwie dobrana soczewka jest lepsza niż najdroższa?

Przed wyborem soczewki lekarz ocenia nie tylko samą zaćmę, lecz także:

• plamkę żółtą i pozostałe struktury siatkówki;
• nerw wzrokowy, m.in. pod kątem jaskry;
• rogówkę i powierzchnię oka, w tym zespół suchego oka;
• rodzaj i regularność astygmatyzmu;
• przebyte zabiegi laserowej korekcji wzroku lub inne operacje oka;
• stan drugiego oka i widzenie obuoczne;
• oczekiwania pacjenta oraz gotowość do zaakceptowania możliwych zjawisk optycznych i okresu adaptacji. [2], [4]

W przypadku rozważania soczewki korygującej starczowzroczność potrzebna może być rozszerzona diagnostyka, obejmująca między innymi ocenę powierzchni oka, topografię lub tomografię rogówki, OCT plamki, ocenę źrenicy i widzenia obuocznego. [2], [4]

Zespół suchego oka należy leczyć przed wykonaniem ostatecznych pomiarów, ponieważ niestabilna powierzchnia oka może obniżać ich powtarzalność. [9]

U pacjentów po wcześniejszej laserowej korekcji wzroku kalkulacja mocy soczewki wymaga specjalnych metod, a ryzyko pozostawienia resztkowej wady refrakcji może być większe. [2]

Nie każda współistniejąca choroba oka automatycznie wyklucza konkretny rodzaj soczewki. Może jednak ograniczać możliwy efekt, zwiększać ryzyko niezadowolenia albo sprawić, że bezpieczniejszym wyborem będzie prostsza konstrukcja optyczna. [2], [4]

Dobra soczewka to nie soczewka najdroższa, ale najlepiej dopasowana do konkretnego oka i rzeczywistych potrzeb pacjenta.

Jakie znaczenie ma styl życia?

Przed kwalifikacją warto zastanowić się:

• Czy często prowadzę samochód po zmroku?
• Ile czasu spędzam przy komputerze i w jakiej odległości znajduje się ekran?
• Czy często czytam drobny druk lub korzystam z telefonu?
• Czy bardzo dobre widzenie w słabym oświetleniu jest ważne w mojej pracy lub podczas realizowania zainteresowań?
• Czy zaakceptuję okulary do części czynności?
• Co jest dla mnie ważniejsze: możliwie najwyższa jakość obrazu i mniejsze ryzyko zjawisk świetlnych czy większa szansa na niezależność od okularów?
• Jak widzi drugie oko i czy także będzie operowane?

Nie ma odpowiedzi właściwych dla każdego. Te informacje pomagają wybrać rozwiązanie, którego zalety będą przydatne w codziennym życiu, a ograniczenia — możliwe do zaakceptowania.

Jakie pytania zadać podczas kwalifikacji?

• Jaki rodzaj soczewki jest odpowiedni dla mojego oka i dlaczego?
• Czy mam astygmatyzm, który warto skorygować soczewką toryczną?
• Na jaką odległość planujemy najlepsze widzenie bez okularów w każdym oku?
• Do jakich czynności prawdopodobnie nadal będę potrzebować okularów?
• Czy choroby rogówki, siatkówki, plamki lub nerwu wzrokowego ograniczają wybór albo przewidywany efekt?
• Jakie zjawiska optyczne mogą wystąpić po wszczepieniu rozważanej soczewki?
• Jak wybór soczewki w pierwszym oku wpłynie na plan operacji drugiego oka?
• Co można zrobić, jeśli po operacji pozostanie niewielka wada refrakcji?

Najlepszy wybór nie polega na znalezieniu soczewki pozbawionej ograniczeń — taka soczewka nie istnieje. Chodzi o wybranie rozwiązania, którego możliwości odpowiadają potrzebom pacjenta, a kompromisy są dla niego zrozumiałe i akceptowalne.

Dostępność poszczególnych rodzajów soczewek zależy od ośrodka, w którym wykonywana jest operacja, oraz od sposobu jej finansowania. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji okulistycznej.

Piśmiennictwo

1. Polskie Towarzystwo Okulistyczne. Informacja dla pacjenta o operacji soczewki oka. Załącznik nr 2 do wytycznych dotyczących refrakcyjnej wymiany soczewki. 2021. Materiał dla pacjentów, w tym część „Sztuczne soczewki wewnątrzgałkowe”. Źródło

2. European Society of Cataract and Refractive Surgeons. ESCRS Recommendations for Cataract Surgery. Wytyczne kliniczne, wersja internetowa; dostęp 28.09.2026. Źródło

3. Patel V i wsp. Intraocular Lens Exchange: Indications, Comparative Outcomes by Technique, and Complications. Clin Ophthalmol. 2023;17:941–951. DOI: 10.2147/OPTH.S399857. Źródło

4. Polskie Towarzystwo Okulistyczne. Wytyczne PTO w sprawie refrakcyjnej wymiany soczewki. 2021. Wytyczne kliniczne. Źródło

5. Auffarth GU i wsp. Clinical evaluation of a new monofocal IOL with enhanced intermediate function in patients with cataract. J Cataract Refract Surg. 2021;47(2):184–191. DOI: 10.1097/j.jcrs.0000000000000399. Źródło

6. Tavassoli S i wsp. Trifocal versus extended depth of focus (EDOF) intraocular lenses after cataract extraction. Cochrane Database Syst Rev. 2024;7:CD014891. DOI: 10.1002/14651858.CD014891.pub2. Źródło

7. Zhang i wsp. Comparison of Visual Neuroadaptations After Multifocal and Monofocal Intraocular Lens Implantation. Front Neurosci. 2021;15:648863. DOI: 10.3389/fnins.2021.648863. Źródło

8. Zhang L i wsp. Effect of postoperative residual astigmatism on visual outcomes after trifocal intraocular lens implantation. Front Med (Lausanne). 2023;10:1202793. DOI: 10.3389/fmed.2023.1202793. Źródło

9. Polskie Towarzystwo Okulistyczne. Wytyczne opieki okołooperacyjnej w chirurgii zaćmy w Polsce. Część „Opieka przed operacją zaćmy”. Źródło