Czy zaćma musi „dojrzeć”? Kiedy naprawdę warto rozważyć operację

Wciąż można usłyszeć, że z operacją zaćmy trzeba poczekać, aż zaćma „dojrzeje”. To przekonanie pochodzi z czasów, gdy zabiegi wykonywano innymi metodami. Zaćmę pozostawiano wtedy do bardzo zaawansowanego stadium. Współczesne wskazania nie wymagają osiągnięcia takiej „dojrzałości”. Decyzja zależy przede wszystkim od wpływu zaćmy na widzenie i codzienne funkcjonowanie pacjenta. [1, 3, 5]

Bardzo zaawansowana biała lub brunatna zaćma może natomiast stanowić większe wyzwanie techniczne. ESCRS wymienia ją wśród czynników zwiększających ryzyko operacyjne. [1, 3, 5]

Określenie „zaćma dojrzała” nadal istnieje w języku medycznym. Opisuje stopień zmętnienia soczewki, ale nie wyznacza momentu, w którym każdą zaćmę należy zoperować. Przy podejmowaniu decyzji znaczenie mają jakość widzenia i trudności odczuwane przez pacjenta. Uwzględnia się również spodziewaną korzyść i ryzyko zabiegu. [1, 2]

Jak zaćma wpływa na widzenie?

Najczęściej pacjenci opisują widzenie jak przez mgłę albo zabrudzoną szybę. Obraz staje się mniej wyraźny, kolory mogą wydawać się bledsze, a kontrast słabszy. Częste są również olśnienia, gorsze widzenie po zmroku i trudność w prowadzeniu samochodu nocą. [4]

Zaćma może też powodować podwójne widzenie jednym okiem. U części osób, zwłaszcza przy zaćmie jądrowej, pojawia się pozorna poprawa widzenia z bliska. Pacjent przez pewien czas czyta bez okularów, choć wcześniej ich potrzebował. Nie oznacza to cofania się zaćmy. Wynika ze zmiany mocy optycznej naturalnej soczewki i przesunięcia w kierunku krótkowzroczności. [4, 10]

Nawet początkowa albo średniozaawansowana zaćma może być uciążliwa, jeśli obniża kontrast lub utrudnia wykonywanie konkretnych czynności. Badania pokazują, że dobra ostrość wzroku na tablicy nie wyklucza istotnych trudności w codziennym widzeniu. Z kolei postępujące pogorszenie widzenia może ograniczać samodzielność. Może też wiązać się ze zwiększonym ryzykiem potknięć oraz upadków. [6, 7, 9]

Czy sama obecność zaćmy oznacza konieczność operacji?

Nie. Jeżeli zmętnienie soczewki jest niewielkie, a widzenie po dobraniu okularów pozostaje dobre, operacja nie zawsze jest potrzebna. Jeśli pacjent nie odczuwa przy tym istotnych trudności, można zaćmę obserwować. [1, 2]

Nie warto jednak opierać decyzji wyłącznie na wyniku odczytanym z tablicy okulistycznej. Dwie osoby z podobną ostrością wzroku mogą zupełnie inaczej funkcjonować. Dla jednej niewielkie pogorszenie widzenia nie będzie problemem. Drugiej może uniemożliwić bezpieczne prowadzenie samochodu lub wykonywanie precyzyjnej pracy. Dlatego wytyczne i badania wskazują, że trzeba uwzględnić również jakość widzenia oraz trudności zgłaszane przez pacjenta. [1, 7, 8]

Znaczenie mają więc zarówno wyniki badania, jak i rzeczywiste potrzeby pacjenta. [1]

W przypadku zabiegu finansowanego przez NFZ obowiązuje dodatkowo polski standard kwalifikacji. Jako podstawowe kryterium wskazuje ostrość wzroku do dali w najlepszej korekcji równą lub niższą niż 0,6. Przewiduje jednak również określone wyjątki medyczne i zawodowe. [2]

Nie zawsze tylko zaćma odpowiada za słabsze widzenie

Za słabsze widzenie nie zawsze odpowiada wyłącznie zaćma. Przyczyną może być również nieaktualna lub niewłaściwie dobrana korekcja okularowa. Widzenie mogą pogarszać także choroby rogówki lub powierzchni oka, zwyrodnienie plamki związane z wiekiem i cukrzycowy obrzęk plamki. Inne możliwe przyczyny to błona nasiatkówkowa, jaskra lub inna choroba okulistyczna. [1, 2]

Jeżeli kilka problemów występuje jednocześnie, trzeba ocenić wpływ każdego z nich na widzenie. Obecność innej choroby oka nie zawsze wyklucza operację zaćmy, ale może ograniczyć możliwą poprawę. Pacjent powinien wiedzieć o tym przed zabiegiem. [1, 12]

Czasami soczewka z zaćmą jest na tyle nieprzezierna, że utrudnia lub uniemożliwia dokładną ocenę siatkówki i innych struktur za soczewką. Przed operacją można wtedy ocenić tylny odcinek oka za pomocą ultrasonografii. Pełniejsza ocena bywa jednak możliwa dopiero po usunięciu zaćmy. [1]

Kiedy warto pomyśleć o operacji?

O operacji warto rozmawiać wtedy, gdy zaćma zaczyna utrudniać codzienne życie. Dla jednego pacjenta sygnałem będzie rezygnacja z jazdy po zmroku. Dla innego — trudność w czytaniu, rozpoznawaniu twarzy, pracy przy komputerze albo wykonywaniu obowiązków zawodowych. [1, 2]

Czasem lekarz może zaproponować zabieg również z przyczyn medycznych. Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy zaćma utrudnia ocenę lub leczenie siatkówki. Inną przyczyną może być niekorzystny wpływ soczewki na warunki anatomiczne oka. [1, 2]

Podczas kwalifikacji oceniana jest ostrość wzroku oraz rodzaj i zaawansowanie zaćmy. Należy też wziąć pod uwagę stan rogówki, siatkówki i nerwu wzrokowego oraz sytuację drugiego oka. Istotny jest również styl życia i oczekiwania pacjenta. Dopiero takie całościowe spojrzenie pozwala ocenić spodziewaną korzyść i ryzyko oraz odpowiednio zaplanować leczenie. [1]

Czego można oczekiwać po operacji?

Podczas operacji chirurg usuwa zmętniałą naturalną soczewkę i wszczepia w jej miejsce sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową. Zabieg usuwa zaćmę, ale nie cofa uszkodzeń spowodowanych przez inne choroby oka. [1, 4, 12]

Widzenie może ograniczać również choroba plamki żółtej, jaskrowe uszkodzenie nerwu wzrokowego albo choroba rogówki. W takiej sytuacji poprawa może być mniejsza, niż wynikałoby to z samego stopnia zaćmy. [1, 4, 12]

Na końcowy wynik wpływają między innymi stan oka przed zabiegiem, wybrana soczewka i docelowa refrakcja. Ważne są także przebieg operacji, gojenie oraz stosowanie się do zaleceń pooperacyjnych. [1, 11]

Znaczenie ma też powierzchnia oka. Zespół suchego oka może pogarszać jakość widzenia i zaburzać pomiary wykonywane przed zabiegiem, zwłaszcza keratometrię. W badaniach uwzględnionych w przeglądzie systematycznym leczenie suchego oka przed ponowną biometrią zmniejszało błąd refrakcyjny. [1, 11]

Nie można więc każdemu pacjentowi obiecać takiego samego widzenia ani całkowitej niezależności od okularów. Każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny i kwalifikacji. [1]

Jak wygląda kwalifikacja?

Kwalifikacja zaczyna się od rozmowy. Ważne jest nie tylko to, ile pacjent odczytuje z tablicy. Istotne jest również, co konkretnie przeszkadza mu w codziennym życiu i czego oczekuje po operacji. [1]

Badanie obejmuje zwykle ocenę ostrości wzroku w najlepszej korekcji oraz refrakcję. Wykonuje się również pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego i badanie przedniego odcinka oka. Jeśli jest to możliwe, ocenia się także dno oka. Biometria i pomiary rogówki służą do obliczenia mocy soczewki wewnątrzgałkowej. [1]

Nie każdy pacjent potrzebuje dokładnie takiego samego zestawu dodatkowych badań. OCT plamki lub nerwu wzrokowego jest szczególnie wskazane przy chorobie plamki, retinopatii cukrzycowej albo jaskrze. Jest też ważne, gdy ostrość wzroku jest gorsza, niż wynikałoby ze stopnia zaćmy. Można je również wykonywać rutynowo, szczególnie podczas kwalifikacji do soczewki korygującej starczowzroczność. [1]

Topografia lub tomografia rogówki ma szczególne znaczenie przy astygmatyzmie i planowaniu soczewki torycznej. Dotyczy to również pacjentów po wcześniejszej chirurgii refrakcyjnej oraz sytuacji, gdy rozważana soczewka wymaga dokładniejszej oceny. Podejrzenie chorób rogówki także wymaga poszerzenia odpowiedniej diagnostyki. [1]

Podczas rozmowy ustala się również docelową refrakcję. Oznacza to, że planuje się, na jaką odległość pacjent ma najlepiej widzieć bez okularów. Omawiając możliwe rodzaje soczewek można poznać ich ograniczenia i prawdopodobną potrzebę korekcji okularowej po zabiegu. Wybór celu refrakcyjnego powinien uwzględniać oczekiwania i preferencje pacjenta. [1, 4]

O co warto zapytać lekarza?

• Czy za moje obecne trudności odpowiada głównie zaćma?
• Czy mam inne choroby oka, które mogą ograniczyć poprawę widzenia?
• Co może się zmienić po operacji, a czego zabieg nie poprawi?
• Na jaką odległość planujemy najlepsze widzenie bez okularów?
• Jakiego rodzaju soczewkę można zastosować w moim przypadku?
• Czy po operacji prawdopodobnie będę potrzebować okularów?
• Co może się stać, jeśli na razie odłożę zabieg?

Nie trzeba czekać, aż zaćma stanie się „dojrzała”. Nie trzeba też operować jej tylko dlatego, że została zauważona podczas badania. Operację warto rozważyć wtedy, gdy zaćma realnie przeszkadza, a spodziewana korzyść z zabiegu jest większa niż związane z nim ryzyko. [1, 2, 8]

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji okulistycznej.

Piśmiennictwo

1. European Society of Cataract and Refractive Surgeons. ESCRS Recommendations for Cataract Surgery. Final extended document; aktualna wersja internetowa, dostęp 30.07.2026. dokument ESCRS

2. Polskie Towarzystwo Okulistyczne. Standardy kwalifikacji do zabiegu usunięcia zaćmy — nie dotyczy dzieci. Aktualizacja 07.02.2020; standard dla zabiegów refundowanych przez NFZ, dostęp 30.07.2026. standard PTO

3. Allen D, Vasavada A. Cataract and surgery for cataract. BMJ. 2006;333(7559):128–132. DOI

4. Lapp T, Wacker K, Heinz C, Maier P, Eberwein P, Reinhard T. Cataract Surgery—Indications, Techniques, and Intraocular Lens Selection. Dtsch Arztebl Int. 2023;120(21–22):377–386. DOI

5. Ermiş SS, Oztürk F, Inan UU. Comparing the efficacy and safety of phacoemulsification in white mature and other types of senile cataracts. Br J Ophthalmol. 2003;87(11):1356–1359. DOI

6. Adamsons IA, Vitale S, Stark WJ, Rubin GS. The association of postoperative subjective visual function with acuity, glare, and contrast sensitivity in patients with early cataract. Arch Ophthalmol. 1996;114(5):529–536. DOI

7. Charalampidou S, Nolan J, Loughman J, et al. Psychophysical impact and optical and morphological characteristics of symptomatic non-advanced cataract. Eye (Lond). 2011;25(9):1147–1154. DOI

8. Kessel L, Andresen J, Erngaard D, Flesner P, Tendal B, Hjortdal J. Indication for cataract surgery. Do we have evidence of who will benefit from surgery? A systematic review and meta-analysis. Acta Ophthalmol. 2016;94(1):10–20. DOI

9. Hodge W, Horsley T, Albiani D, et al. The consequences of waiting for cataract surgery: a systematic review. CMAJ. 2007;176(9):1285–1290. DOI

10. Dinkin M. Diagnostic Approach to Diplopia. Continuum (Minneap Minn). 2014;20(4 Neuro-ophthalmology):942–965. DOI

11. Biela K, Winiarczyk M, Borowicz D, Mackiewicz J. Dry Eye Disease as a Cause of Refractive Errors After Cataract Surgery — A Systematic Review. Clin Ophthalmol. 2023;17:1629–1638. DOI

12. Armbrecht AM, Findlay C, Kaushal S, Aspinall P, Hill AR, Dhillon B. Is cataract surgery justified in patients with age related macular degeneration? A visual function and quality of life assessment. Br J Ophthalmol. 2000;84(12):1343–1348. DOI